【線形代数】8-4-1 グラム・シュミットの直交化法|要点まとめ
大学数学の線形代数で学ぶ「グラム・シュミットの直交化法」について要点をまとめました。一次独立なベクトルの組から正規直交基底を作り出す手順や、具体的な計算例まで分かりやすく解説します。
正規直交基底
【正規直交系】
\(V\)を\(\mathbb{K}\)上の計量ベクトル空間とする。\(V\)の零ベクトルでないベクトルの組\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_k\)が
\((\boldsymbol{v}_i,\boldsymbol{v}_j)=0\ \ (i,j=1,2,\cdots,k,i\neq j)\)
を満たすとき、\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_k\)は\(V\)の直交系であるという。
直交系がさらに次の条件
\(\|\boldsymbol{v}_i\|=1\ \ (i=1,2,\cdots,k)\)
を満たすとき、\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_k\)は\(V\)の正規直交系であるという。
【直交系の一次独立性】
\(\mathbb{K}\)上の計量ベクトル空間\(V\)において、直交系は一次独立である。
【正規直交基底】
\(V\)を\(\mathbb{K}\)上の計量ベクトル空間とする。\(V\)のベクトル\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_n\)が正規直交系かつ\(V\)の基底となっているとき、\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_n\)は正規直交基底であるという。
グラム・シュミットの直交化法
【グラム・シュミットの直交化法】
\(V\)を\(\mathbb{K}\)上の計量ベクトル空間とし、\(\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_n\)を\(V\)の一次独立なベクトルの組とする。このとき、\(V\)の正規直交系\(\boldsymbol{u}_1,\boldsymbol{u}_2,\cdots,\boldsymbol{u}_n\)で
\(\langle\boldsymbol{v}_1,\boldsymbol{v}_2,\cdots,\boldsymbol{v}_k\rangle=\langle\boldsymbol{u}_1,\boldsymbol{u}_2,\cdots,\boldsymbol{u}_k\rangle\)\(\ \ (k=1,2,\cdots,n)\)
となるものが存在する。具体的には
\(\left\{\begin{array}{l}\boldsymbol{w}_1=\boldsymbol{v}_1 \\ \displaystyle \boldsymbol{w}_k=\boldsymbol{v}_k-\sum_{i=1}^{k-1}\frac{(\boldsymbol{v}_k,\boldsymbol{w}_i)}{(\boldsymbol{w}_i,\boldsymbol{w}_i)}\boldsymbol{w}_i\ \ (k=2,3,\cdots,n)\end{array}\right.\)
として
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_k=\frac{\boldsymbol{w}_k}{\|\boldsymbol{w}_k\|}\)
とおく。
【正規直交基底の定理】
\(V\)が有限次元計量ベクトル空間ならば、正規直交基底が存在する。
【例題】標準内積を与えた\(\mathbb{R}^3\)の基底にグラム・シュミットの直交化法を適用して\(\mathbb{R}^3\)の正規直交基底を求めなさい。
\(\boldsymbol{w}_1=\boldsymbol{v}_1\)
\(=\begin{pmatrix}1 \\ 0 \\ -1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_2=\boldsymbol{v}_2-\frac{(\boldsymbol{v}_2,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}2 \\ -1 \\ 0\end{pmatrix}-\frac{2}{2}\begin{pmatrix}1 \\ 0 \\ -1\end{pmatrix}\)
\(=\begin{pmatrix}1 \\ -1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_3=\boldsymbol{v}_3-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_2)}{(\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_2)}\boldsymbol{w}_2\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 2\end{pmatrix}-\frac{-1}{2}\begin{pmatrix}1 \\ 0 \\ -1\end{pmatrix}-\frac{2}{3}\begin{pmatrix}1 \\ -1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle =\frac{5}{6}\begin{pmatrix}1 \\ 2 \\ 1\end{pmatrix}\)
また、\(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_3\)は\(\mathbb{R}^3\)の直交系なので、
\(\|\boldsymbol{w}_1\|=\sqrt{2}\)
\(\|\boldsymbol{w}_2\|=\sqrt{3}\)
\(\displaystyle \|\boldsymbol{w}_3\|=\frac{5}{6}\sqrt{6}\)
よって、
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_1=\frac{\boldsymbol{w}_1}{\|\boldsymbol{w}_1\|}=\frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix}1 \\ 0 \\ -1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_2=\frac{\boldsymbol{w}_2}{\|\boldsymbol{w}_2\|}=\frac{1}{\sqrt{3}}\begin{pmatrix}1 \\ -1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_3=\frac{\boldsymbol{w}_3}{\|\boldsymbol{w}_3\|}=\frac{1}{\sqrt{6}}\begin{pmatrix}1 \\ 2 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\mathbb{R}^3\)の正規直交基底は\(\boldsymbol{u}_1,\boldsymbol{u}_2,\boldsymbol{u}_3\)となる。
\(\boldsymbol{w}_1=\boldsymbol{v}_1\)
\(=\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 0\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_2=\boldsymbol{v}_2-\frac{(\boldsymbol{v}_2,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}-2 \\ 0 \\ 1\end{pmatrix}-\frac{-2}{2}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 0\end{pmatrix}\)
\(=\begin{pmatrix}-1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_3=\boldsymbol{v}_3-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_2)}{(\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_2)}\boldsymbol{w}_2\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}3 \\ -1 \\ 1\end{pmatrix}-\frac{2}{2}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 0\end{pmatrix}-\frac{-3}{3}\begin{pmatrix}-1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(=\begin{pmatrix}1 \\ -1 \\ 2\end{pmatrix}\)
また、\(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_3\)は\(\mathbb{R}^3\)の直交系なので、
\(\|\boldsymbol{w}_1\|=\sqrt{2}\)
\(\|\boldsymbol{w}_2\|=\sqrt{3}\)
\(\|\boldsymbol{w}_3\|=\sqrt{6}\)
よって、
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_1=\frac{\boldsymbol{w}_1}{\|\boldsymbol{w}_1\|}=\frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 0\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_2=\frac{\boldsymbol{w}_2}{\|\boldsymbol{w}_2\|}=\frac{1}{\sqrt{3}}\begin{pmatrix}-1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_3=\frac{\boldsymbol{w}_3}{\|\boldsymbol{w}_3\|}=\frac{1}{\sqrt{6}}\begin{pmatrix}1 \\ -1 \\ 2\end{pmatrix}\)
\(\mathbb{R}^3\)の正規直交基底は\(\boldsymbol{u}_1,\boldsymbol{u}_2,\boldsymbol{u}_3\)となる。
\(\boldsymbol{w}_1=\boldsymbol{v}_1\)
\(=\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_2=\boldsymbol{v}_2-\frac{(\boldsymbol{v}_2,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}1 \\ 2 \\ 3\end{pmatrix}-\frac{6}{3}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(=\begin{pmatrix}-1 \\ 0 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{w}_3=\boldsymbol{v}_3-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_1)}{(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_1)}\boldsymbol{w}_1-\frac{(\boldsymbol{v}_3,\boldsymbol{w}_2)}{(\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_2)}\boldsymbol{w}_2\)
\(\displaystyle =\begin{pmatrix}-2 \\ -1 \\ 2\end{pmatrix}-\frac{-1}{3}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}-\frac{4}{2}\begin{pmatrix}-1 \\ 0 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle =\frac{1}{3}\begin{pmatrix}1 \\ -2 \\ 1\end{pmatrix}\)
また、\(\boldsymbol{w}_1,\boldsymbol{w}_2,\boldsymbol{w}_3\)は\(\mathbb{R}^3\)の直交系なので、
\(\|\boldsymbol{w}_1\|=\sqrt{3}\)
\(\|\boldsymbol{w}_2\|=\sqrt{2}\)
\(\displaystyle \|\boldsymbol{w}_3\|=\frac{1}{3}\sqrt{6}\)
よって、
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_1=\frac{\boldsymbol{w}_1}{\|\boldsymbol{w}_1\|}=\frac{1}{\sqrt{3}}\begin{pmatrix}1 \\ 1 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_2=\frac{\boldsymbol{w}_2}{\|\boldsymbol{w}_2\|}=\frac{1}{\sqrt{2}}\begin{pmatrix}-1 \\ 0 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\displaystyle \boldsymbol{u}_3=\frac{\boldsymbol{w}_3}{\|\boldsymbol{w}_3\|}=\frac{1}{\sqrt{6}}\begin{pmatrix}1 \\ -2 \\ 1\end{pmatrix}\)
\(\mathbb{R}^3\)の正規直交基底は\(\boldsymbol{u}_1,\boldsymbol{u}_2,\boldsymbol{u}_3\)となる。